Ιδεολογία και κληρονομιά του ρώσικου νιχιλισμού

Ι.

«-Για εξήγησέ μου επιτέλους… ποιος είναι ο σκοπός σας;

-Να καταστραφούν τα πάντα… Να μην υπάρχουν πια έθνη, ούτε κυβερνή-

σεις, ούτε ιδιοκτησία, ούτε θεός, ούτε θρησκεία.

-Καταλαβαίνω. Αλλά πού θα οδηγήσει κάτι τέτοιο;

-Στην κομμουνιστική κοινωνία, έναν κόσμο καινούργιο στον οποίο όλα θα

ξεκινούν από την αρχή.

-Και πώς θα το πραγματοποιήσετε; Πώς λογαριάζετε να δράσετε;

-Με τη φωτιά, με το δηλητήριο, με το μαχαίρι. Ο ληστής είναι ο αληθινός

ήρωας, είναι ο εκδικητής του λαού. Είναι ο επαναστάτης που ενεργεί χωρίς

φράσεις παρμένες από τα βιβλία. Μια σειρά από τρομερές απόπειρες πρέπει

να τρομοκρατήσει τους ισχυρούς και να ξυπνήσει τον λαό».

Εμίλ Ζολά: Ζερμινάλ

Πολλά έχουν γραφτεί, ακόμα περισσότερα έχουν ειπωθεί στην

Ελλάδα σχετικά με το “φαινόμενο Νετσάγιεφ” και το ρώσικο νιχιλισμό.1

Σχεδόν όλα όσα έχουν ειπωθεί μέχρι σήμερα έμειναν στην επιφάνεια,

δεν έκαναν τον κόπο να εμβαθύνουν ούτε στις αιτίες ανάπτυξης του

ρώσικου μηδενισμού, ούτε στις ιδεολογικές του αναφορές και πηγές. Οι

περισσότεροι αναρχικοί ή αναρχίζοντες νεολαίοι έμειναν δέσμιοι είτε

της δαιμονοποίησης, είτε της ιεροποίησης και μοιράστηκαν σε νετσα-

γιεφοκλάστες από την μια πλευρά και νετσαγιεφολάτρες από την άλλη.

Οι περισσότερες αξιολογικές κρίσεις, θετικές ή αρνητικές, έγιναν από

ανθρώπους οι οποίοι δεν έκαναν τον κόπο να μελετήσουν στοιχειωδώς

το φαινόμενο. Αυτό που χρειαζόμαστε, όμως, ως ριζοσπαστικό κίνημα,

δεν είναι η ιδεολογική φόρτιση (θετική ή αρνητική) διαφόρων αμαθών,

που προβάλουν τις παρούσες πολιτικές τους κόντρες σ’ ένα ιστορικό

κίνημα του 19ου αιώνα!

1 Με τον όρο νιχιλισμός ή μηδενισμός εδώ αναφέρεται αποκλειστικά το επαναστατικό

κίνημα της Ρωσίας που επεδίωκε την ανατροπή του τσαρισμού με τερροριστικές μεθό-

δους και όχι ο ηθικός ή φιλοσοφικός μηδενισμός της Δυτικής Ευρώπης. Κάτω από το ίδιο

όνομα αναπτύχθηκαν δύο εκ διαμέτρου αντίθετα φαινόμενα. Ο Νίτσε, για παράδειγμα,

ήταν φανατικός πολέμιος του σοσιαλισμού και του αναρχισμού, ενώ για τον τερρορισμό

έλεγε πως οι αναρχικοί πολεμούν τους βασιλιάδες για να τους στεριώσουν καλύτερα

στους θρόνους τους. (βλ. “Αντίχριστος”, εκδ. Νησίδες). Επίσης και ο Στίρνερ, όπως και ο

Νίτσε, ήταν διακηρυγμένος εχθρός της Επανάστασης.

Αντίθετα, αυτό που χρειαζόμαστε είναι μια ανάλυση που να φωτίζει το

ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο γεννήθηκε και αναπτύχθηκε ο ρώσι-

κος μηδενισμός, να αναδείξει την ιδεολογία που ανέπτυξε, να αποθεα-

ματικοποιήσει το φαινόμενο και να το τοποθετήσει εκεί που πραγματικά

ανήκει: μέσα στο παγκόσμιο κομμουνιστικό επαναστατικό κίνημα, ως

μια συγκεκριμένη ιστορική έκφανση του κινήματος αυτού, σε μια συγκε-

κριμένη φάση της ιστορικής εξέλιξης και σε συγκεκριμένο τόπο και χρό-

νο. Γιατί μέχρι σήμερα όλοι βλέπανε τη μορφή του αγώνα του ρώσικου

νιχιλισμού (που ήταν κατά βάση ο τερρορισμός) και ελάχιστοι έκαναν

τον κόπο να δουν το θεωρητικό του περιεχόμενο.

II.

Ένας από τους πρωτοπόρους μηδενιστές, ο Πιοτρ Ζαϊκνέφσκι, εκ των

ιδρυτών της “ Ένωσης των Κομμουνιστών”, συμπυκνώνει το 1862 το πολι-

τικό πρόγραμμα του μηδενισμού, ως τερροριστική δράση για το σοσιαλι-

σμό και την Κοινωνική – Λαοκρατική Δημοκρατία:

« […] Όλος ο οίκος των Ρομανόφ θα εξοντωθεί. Ας εφορμήσουμε

στα χειμερινά ανάκτορα κι ας σφάξουμε τους ενοίκους. Ίσως το έργο

μας ολοκληρωθεί με την εξολόθρευση της αυτοκρατορικής οικογένειας.

Αλλά πιθανότατα δε θα γίνει έτσι. Όλο το αυτοκρατορικό κόμμα θα εξε-

γερθεί σαν ένας άνθρωπος υπέρ του τσάρου.

Στην περίπτωση αυτή έχουμε εμπιστοσύνη στον εαυτό μας, στις δυνάμεις

μας, στην αγάπη του λαού, στο ένδοξο μέλλον της Ρωσίας, που πρώτη στον

κόσμο θα πραγματώσει την μεγάλη ιδέα του σοσιαλισμού. Θα κραυγάσου-

με: αρπάξτε τα τσεκούρια! Θα χτυπήσουμε ανελέητα το τσαρικό κόμμα

δίχως να κάνουμε οικονομία στα χτυπήματά μας, όπως εξάλλου δεν κάνουν

κι εκείνοι. Θα τους αφανίσουμε στις πλατείες όταν τολμά το σκυλολόι τους

να εμφανίζεται εκεί. Θα τους αφανίζουμε στα καλντερίμια της επαρχίας και

στις λεωφόρους της πρωτεύουσας. Θα τους αφανίζουμε στα χωριά […]».

Ένα χρόνο αργότερα, ο κύκλος γύρω από το Ισούτιν συγκροτεί το -όχι

και τόσο σύνθετο- πολιτικό του πρόγραμμα: προπαγάνδιση του σοσιαλι-

σμού στο λαό, τερροριστική δράση και συνωμοτική οργάνωση. Το 1866

ο Ντιμίτρι Καρακαζόφ, μέλος του κύκλου Ισούτιν (που είχε το διόλου

ευφάνταστο όνομα ΟΡΓΑΝΩΣΗ) και μέλος της τερροριστικής οργάνω-

σης ΚΟΛΑΣΗ, έγραφε: «Τότε θα έχουμε αληθινή ελευθερία. Η γη δε θα

ανήκει στους αργόσχολους, αλλά στις κοοπερατίβες και τις ενώσεις των

ίδιων των εργαζομένων. Τα πλουτοπαραγωγικά κεφάλαια δε θα κατασπα-

ταλούνται από τον τσάρο, τους ευγενείς και τους αξιωματικούς της αυ-

λής. Με αυτά τα κεφάλαια οι κοοπερατίβες θα παράγουν χρήσιμο έργο

και το εισόδημα θα διανέμεται εξίσου μεταξύ των μελών τους. Όταν θα

γίνει κύριος αυτών των μέσων, ο ρώσικος λαός θα είναι σε θέση να αυτο-

διευθύνεται, χωρίς να χρειάζεται κάποιον τσάρο».

Εδώ εντοπίζουμε και μια βασική διαφοροποίηση του μαρξικού κομ-

μουνισμού με τον μηδενισμό. Ο κομμουνισμός των ρώσων νιχιλιστών εί-

ναι αγροτικός, παραδοσιακο-κεντρικός και βασίζεται στην αγροτική κοι-

νότητα (ομπτσίνα). Οι ρώσοι επαναστάτες μάλιστα βασανίζονταν από

το άγχος της ανάπτυξης του καπιταλισμού και του “μπουρζουάδικου

πολιτισμού”, ο οποίος θα διέφθειρε τις λαϊκές ιδέες και θα κατέστρεφε

τις ομπτσίνα. Με δυο λόγια ο ρώσικος μηδενισμός πρέσβευε έναν κομ-

μουνισμό της σπάνης. Αντίθετα, για τον Μαρξ η εκτόξευση των παραγω-

γικών δυνάμεων που φέρνει ο καπιταλισμός, δημιουργεί την υλική βάση

για έναν κομμουνισμό πλούτου: «Σα φανατικός οπαδός της αξιοποίησης

της αξίας (ο καπιταλιστής) εξαναγκάζει ανελέητα την ανθρωπότητα να

παράγει για να παράγει κι επομένως να αναπτύξει τόσο τις κοινωνικές

παραγωγικές δυνάμεις και να δημιουργήσει τέτοιους υλικούς όρους της

παραγωγής, που μόνο αυτοί μπορούν να αποτελέσουν την πραγματική

βάση μιας ανώτερης κοινωνικής μορφής, που θεμελιακή της αρχή είναι η

πλέρια και ελεύθερη ανάπτυξη κάθε ατόμου». (‘‘Κεφάλαιο’’)

III.

Σε αντίθεση με τον εξελικτικό κομμουνισμό του Μαρξ, οι ρώσοι μηδε-

νιστές έχουν μια πιο αντι- ιστορική και εσχατολογική αντίληψη του κομ-

μουνισμού, αφού τον βλέπουν ως προϊόν μιας Αποκάλυψης, μιας πανκα-

ταστροφικής επανάστασης. Πρόδρομος της αντίληψης αυτής υπήρξε ο

σοσιαλιστής φιλόσοφος Αλέξανδρος Χέρτσεν2 : «Τι θα βγει από την ερ-

χόμενη επανάσταση; Ας γίνει ότι γίνει. Αρκεί να ξέρουμε ότι σ’ αυτή την

πυρκαγιά, που θα την ανάψει η τρέλα, το μίσος, η εκδίκηση και διχόνοια,

ο κόσμος θα χαθεί. Συνεπώς, ΖΗΤΩ ΤΟ ΧΑΟΣ, ΖΗΤΩ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ.

Θέλουμε να γίνουμε οι δήμιοι του παρελθόντος. Να δείξουμε στους αν-

θρώπους του παλιού κόσμου κάθε καινούργια λαβωματιά που παθαίνει ο

κόσμος». Λίγο πιο συγκρατημένος, αλλά στο ίδιο μοτίβο της χιλιαστικής

Αποκάλυψης, ο Ντιμίτρι Πισάρεφ έλεγε: «Σύντροφοί! Χτυπάτε δεξιά κι

αριστερά, από τούτο κανένα κακό δε συνέβη, ούτε θα συμβεί. Μας λένε

παράσιτα της κοινωνίας. Λάθος! Θέλουμε να είμαστε χρήσιμοι για την

κοινωνία. Απλά επί του παρόντος η άρνηση και η ολοκληρωτική κατα-

στροφή της είναι ότι πιο χρήσιμο».

2 Ο Νετσάγιεφ διατηρούσε ερωτικές σχέσεις με την κόρη του Χέρτσεν, Ναταλί (βλ. την

ΑΛΗΘΟΓΡΑΦΙΑ, εκδ. ΛΕ.ΦΙ.ΒΟΠ.)

Μέσα σ’ αυτόν τον ιδιότυπο μυστικιστικό κόσμο της επαναστατικής

εσχατολογίας αναπτύχθηκε και η ιδιότυπη συμμαχία του αναρχικού

Μιχαήλ Μπακούνιν με τον Σεργκέι Νετσάγιεφ. Και όπως συμβαίνει συ-

νολικά με το ρώσικο μηδενισμό, έτσι και στους Νετσάγιεφ – Μπακούνιν

συναντάμε μια διαρκή ακροβασία ανάμεσα στον ελευθεριακό / φεντερα-

λιστικό σοσιαλισμό και στον επαναστατικό ελιτισμό του μπλανκισμού.3

3 Ο Μπλανκί, που εξέφραζε ένα συγκεντρωτικό κομμουνισμό, έχαιρε της ιδιαίτερης

εκτίμησης όλων των τάσεων του εργατικού κινήματος και εκλέχθηκε επίτιμος πρόεδρος

της Παρισινής Κομμούνας, όντας φυλακισμένος, με σύμφωνη γνώμη αναρχικών, μαρξι-

στών, προυντονικών, μετριοπαθών σοσιαλιστών κλπ. . Οι οπαδοί του αποτελούσαν, μαζί

με τους προυντονιστές, την πλειοψηφία των κομμουνάρων.

Ο Α. Καπατσίνσκι έγραφε για τον Νετσάγιεφ: « Έθετε τον κομμουνισμό

ως ύψιστη ιδέα, αλλά γενικά αντιλαμβανόταν τον κομμουνισμό αυτόν

κάπως θολά, ενώ στις αντιρρήσεις μου για την κατά φύση ανισότητα των

ανθρωπίνων δυνάμεων, έλεγε ότι είναι δυνατόν ένα νομικό σύστημα το

όποιο θα υποχρέωνε τους ανθρώπους να είναι ίσοι».

Το 1870 ο Νετσάγιεφ μετάφρασε στα ρώσικα το “Κομμουνιστικό

Μανιφέστο” των Μαρξ – Έγκελς και μαζί με τον Μπακούνιν παραπέμπουν

σε αυτό όσους ενδιαφέρονται για την πλήρη θεωρητική ανάπτυξη των κυ-

ριότερων θέσεών τους (εν αγνοία φυσικά των συγγραφέων). Στο 3ο τεύχος

της “Λαϊκής Κρίσης” που εξέδιδαν οι Μπακούνιν – Νετσάγιεφ στην Ελβετία,

περιγράφανε έναν πιο αυταρχικό κομμουνισμό: συγκέντρωση όλων των μέ-

σων ύπαρξης της κοινωνίας στα χέρια μιας επιτροπής, ένταξη όλων στις

κοινότητες εργασίας (αρτέλ) και κοινοί χώροι στέγασης, σίτισης κλπ. Σε

μια έξαρση επαναστατικού ελιτισμού ο Μπακούνιν έλεγε: «Αόρατοι καπε-

τάνιοι στη μέση της λαϊκής τρικυμίας, πρέπει να τη διευθύνουμε, όχι με μια

χειροπιαστή εξουσία, αλλά με την ομαδική δικτατορία όλων των σύμμαχων.

Δικτατορία χωρίς στέμμα, χωρίς τίτλο, χωρίς επίσημους νόμους, που θα εί-

ναι παντοδύναμη εφόσον δε θα φαίνεται σαν εξουσία». Ο μελλοντικός κομ-

μουνισμός των Νετσάγιεφ – Μπακούνιν σκιαγραφείται ως “παραγωγή για

την κοινωνία όσο το δυνατόν περισσότερο και κατανάλωση όσο το δυνατόν

λιγότερο”, ενώ η εργασία είναι υποχρεωτική με την απειλή του θανάτου.

Αυτή η ολοκληρωτική κομμουνιστική ουτοπία προκάλεσε τα αιχμηρά

και ειρωνικά σχόλια των Μαρξ και Ένγκελς: «Τι ωραίο μοντέλο κομμου-

νισμού του στρατώνα! Εδώ τα έχετε όλα: κοινοτικό φαγητό, κοινοτικό

ύπνο, διευθύνοντες και υπηρεσίες που θα ρυθμίζουν την εκπαίδευση, την

παραγωγή, την κατανάλωση, με λίγα λόγια όλες τις κοινωνικές δραστη-

ριότητες και το επιστέγασμα όλων αυτών, Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΜΑΣ, ανώνυμη

και άγνωστη σε όλους, ως υπέρτατος διευθύνων. Αυτό είναι πραγματικά

ο καθαρότερος αντιαυταρχισμός». Αντίθετα με τον ολοκληρωτικό κομ-

μουνισμό των Μπακούνιν – Νετσάγιεφ, ο Ένγκελς προτείνει έναν πιο

ελευθεριακό κομμουνισμό: «Δεν είμαστε οι κομμουνιστές που εκμηδε-

νίζουμε την προσωπική ελευθερία και θέλουμε να κάνουμε τον κόσμο

έναν μεγάλο στρατώνα ή ένα μεγάλο εργαστήρι. Υπάρχουν, βέβαια, κομ-

μουνιστές που αυτό τους βολεύει και αρνούνται την ελευθερία, που χα-

λάει, κατά την γνώμη τους την αρμονία και θέλουν να την καταργήσουν.

Όμως εμείς δεν έχουμε καμιά όρεξη να εξαγοράσουμε την ισότητα με

την ελευθερία» (“Βάσεις του Κομμουνισμού”). {Να σημειώσουμε εδώ

ότι ήδη από το 1844 στα οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα ο Μαρξ

ασκεί σκληρή κριτική στον ‘‘ωμό κομμουνισμό’’} 4

4 Ένα ακόμα δείγμα της ελευθεριακής τάσης των Μαρξ – Έγκελς ήταν η κριτική τους

προς τους μπλανκιστές της Παρισινής Κομμούνας, όταν οι τελευταίοι θέλησαν να απα-

γορεύσουν δια νόμου την θρησκεία. Σχολίαζε ο Ένγκελς: « Κι αυτή η απαίτηση να γίνουν

οι άνθρωποί άθεοι “με διαταγή του Μουφτή” υπογράφεται από δύο μέλη της Κομμούνας,

που σίγουρα έχουν όλον τον καιρό να διαπιστώσουν ότι μπορείς να διατάζεις οτιδήποτε

στα χαρτιά, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι θα πραγματοποιηθεί και δεύτερον, ότι ο διωγμός

είναι ο καλύτερος τρόπος για να ενισχυθούν οι ανεπιθύμητες πεποιθήσεις».

Αργότερα, με αφορμή το σχίσμα στη “Διεθνή των Εργαζομένων”, ο

Καρλ Μαρξ θα κατηγορήσει τον Μιχαήλ Μπακούνιν για “αυταρχικότητα

μιας συνωμοτικής ελίτ”, που έχει ως στόχο να επιβάλλει την ανεύθυνη

δικτατορία των πιο επαναστατών ή αυτών που από μόνοι τους αποκα-

λούνται έτσι: «ο ίδιος άνθρωπος που στα 1870 κηρύσσει στους Ρώσους

την παθητική, τυφλή υπακοή στις διαταγές που έρχονται εκ των άνω,

από μια ανώνυμη και άγνωστη επιτροπή, ο ίδιος που διακηρύσσει ότι

η ιησουίτικη πειθαρχία είναι όρος sine qua non της νίκης, το μόνο που

μπορεί να νικήσει το γιγαντιαίο συγκεντρωτισμό του κράτους – όχι ακρι-

βώς του Ρωσικού κράτους αλλά κάθε κράτους, ο ίδιος ο άνθρωπος που

επαγγέλλεται έναν κομμουνισμό πιο αυταρχικό από τον πρωτόγονο κομ-

μουνισμό -αυτός ο ίδιος στα 1871, εξυφαίνει μια χωριστή και αποδιοργα-

νωτική κίνηση μέσα στην Διεθνή, με το πρόσχημα ότι καταπολεμά την

αυταρχικότητα και το συγκεντρωτισμό των Γερμανών Κομμουνιστών, ότι

εισάγει την αυτονομία των τμημάτων, μια ελεύθερη ομοσπονδία αυτόνο-

μων ομάδων κι ότι κάνει τη Διεθνή αυτό που οφείλει να είναι: η εικόνα

της κοινωνίας του μέλλοντος. Αν η κοινωνία του μέλλοντος είχε σα μο-

ντέλο το Σύνδεσμο και το ρωσικό τμήμα του, θα ξεπερνούσε κατά πολύ

την Παραγουάη των Σεβασμιότατων Ιησουιτών Πατέρων, που είναι τόσο

προσφιλείς στον Μπακούνιν».

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς θα κατηγορήσουν τον Μπακούνιν και Νετσάγιεφ

και για διγλωσσία. Και πράγματι, την ίδια ώρα που προτάσσουν τη (μπλαν-

κιστικής έμπνευσης) δικτατορία της επαναστατικής ελίτ, προπαγανδί-

ζουν και το φεντεραλιστικό σοσιαλισμό που δομείται “από τα κάτω προς

τα πάνω και από την περιφέρεια προς το κέντρο”. Στην παράγραφο 23

της “Κατήχησης του Επαναστάτη” γράφουν: «υπό την έννοια της λαϊκής

επανάστασης η αδελφότητα αντιλαμβάνεται όχι το διεκδικητικό κίνη-

μα, σύμφωνα με τη δυτική κλασική μορφή -κίνημα το οποίο πάντα στα-

ματάει με σεβασμό μπροστά στην ιδιοκτησία και στις παραδόσεις της

κοινωνικής ευταξίας, του επονομαζόμενου πολιτισμού και της ηθικής, το

οποίο μέχρι σήμερα περιοριζόταν παντού στη διατύπωση μιας πολιτικής

φόρμας για την αντικατάσταση μιας άλλης και τη δημιουργία του επονο-

μαζόμενου επαναστατικού κράτους. Σωτηρία για το λαό μπορεί να είναι

μόνο εκείνη η επανάσταση η οποία θα καταστρέψει ριζικά κάθε κρατι-

σμό και θα εξοντώσει όλες τις κρατικές παραδόσεις, κανόνες και τάξεις

στη Ρωσία». Στην επόμενη παράγραφο μιλούν για την μεταεπαναστατική

κοινωνία, υιοθετώντας το πανκαταστροφικό πρόταγμα των Χέρτσεν και

Πισάρεφ: «[…] Η αδελφότητα δε σκοπεύει να επιβάλλει στο λαό οποια-

δήποτε μορφή οργάνωσης από τα πάνω. Η μελλοντική οργάνωση αναμ-

φίβολα θα προκύψει από το λαϊκό κίνημα και τη ζωή. Αυτό όμως είναι

δουλειά των επερχόμενων γενεών. Δική μας δουλειά είναι η παθιασμένη,

πλήρης, ολοκληρωτική και ανελέητη καταστροφή». Αυτό που δε λένε οι

Νετσάγιεφ και Μπακούνιν είναι για το πώς η “δική μας” γενιά της πανκα-

ταστροφικής επανάστασης θα προχωρήσει στην απαραίτητη οργάνωση

της παραγωγής, ώστε οι “επερχόμενες γενιές” να υπάρξουν βιολογικά

για χτίσουν τη “μελλοντική οργάνωση της κοινωνίας”. Εκτός κι αν, όπως

έλεγε ο Μπακούνιν, η Κοινωνική Επανάσταση πρέπει να πάει πιο πίσω και

από το μεσαίωνα, στην πρωτόγονη κοινωνία.5 Από τον κομμουνισμό του

στρατώνα, στον κομμουνισμό των καρποσυλλεκτών δηλαδή!

5 Ο Μπακούνιν μπορεί να θεωρηθεί ως πρόγονος του συγχρόνου αναρχοπρωτογονισμού.

Η χρήση της λέξης “κατήχηση” φυσικά, δεν ήταν καθόλου τυχαία.

Πολλές αντίστοιχες “κατηχήσεις” δημοσιεύτηκαν την περίοδο εκείνη,

καθώς ο μηδενισμός στη Ρωσία ήταν ένα κίνημα σχεδόν θρησκευτικό:

«Ο μηδενισμός είναι η αρνητική πλευρά των ρώσικων αποκαλυπτικών

διαθέσεων. Είναι εξέγερση κατά του ψεύδους της ιστορίας, κατά του

ψεύδους του πολιτισμού, απαίτηση να τελειώσει η ιστορία και ν’ αρχίσει

καθ’ ολοκληρίαν από την αρχή μια νέα έξω-ιστορική ή υπέρ-ιστορική

ζωή. Ο μηδενισμός είναι απαίτηση αποκαθήλωσης, απόρριψης όλων

των πολιτισμικών περιβλημάτων, η ολοκληρωτική καταστροφή όλων των

ιστορικών παραδόσεων, η χειραφέτηση του ανθρώπου, ο οποίος θα

είναι πλέον απελευθερωμένος από κάθε είδους δεσμά. Ο διανοητικός

ασκητισμός του μηδενισμού βρήκε την έκφρασή του στον υλισμό, η πιο

εκλεπτυσμένη φιλοσοφική κατηγορία ως αμαρτία» (Μπερντάεφ).6

6 Ο Μπερντάεφ, μαρξιστής αρχικά και αργότερα χριστιανός διανοούμενος, υπήρξε με-

λετητής του ρώσικου νιχιλισμού και σοσιαλισμού και προσέγγισε το επαναστατικό κίνημα

του 19ου αιώνα με θεολογικούς όρους.

«Η διαβόητη Κατήχηση του Επαναστάτη του Νετσάγιεφ και ο υπόγει-

ος μεσσιανισμός του Μπακούνιν, είναι ένας σταθμός στη δυτική εσχα-

τολογία, φτάνοντας στην υπερβολή. Δεν πρόκειται, πράγματι, τόσο για

ένα ντοκουμέντο στράτευσης και λατρείας της οργάνωσης[…] όσο για

το σημείο της τελικής σύγκλισης της Γνωστικής παράδοσης της κλήσης

των εκλεκτών, όπου τα πάντα επιτρέπονται προκείμενου να καταστρα-

φεί η κακή δημιουργία και του αυταρχικού στυλ των μυστικών μασονικών

στοών και των ιησουιτικών πρακτικών» (Augusto Illuminati).

IV.

Μετά την αποτυχία της “Καθόδου στο λαό” και της ειρηνικής προπα-

γάνδισης του σοσιαλισμού, ο μηδενισμός αποκτά μια πιο σφικτή δομή,

μαζικοποιείται και εγκαταλείπει σιγά-σιγά τον αναρχικό φεντεραλισμό

υιοθετώντας την μπλανκιστική συγκεντρωτική δομή κι ένα νέο λαϊκό σο-

σιαλισμό (ναροτνικισμό). Έτσι, το 1878 η οργάνωση Ζέμλια ι Βόλια (Γη

και Ελευθερία) δηλώνει: «…ανάμεσα στα διάφορα είδη του δυτικοευ-

ρωπαϊκού σοσιαλισμού, δίχως δισταγμό επιλέγουμε τη φεντεραλιστική

Διεθνή, δηλαδή τους αναρχικούς. Παραδεχόμαστε, όμως, πως αυτές οι

αρχές δεν είναι δυνατόν να πραγματωθούν σήμερα». Πολιτικός στόχος

της οργάνωσης υπήρξε η εργατική αυτοδιοίκηση, με βάση τις ρωσικές

αγροτικές κοινότητες (ομπτσίνα). Μέσα για την επίτευξη των στόχων

ήταν δύο: αγκιτάτσια και τερρορισμός. Το 1879 η οργάνωση θα διασπα-

στεί: από την μια η τάση του Πλεχάνοφ και της Ζασούλιτς (“Μαύρη

Αναδιανομή”), που θα προσχωρήσει στο μαρξισμό, και από την άλλη η

αμιγώς τερροριστική τάση, που θα ιδρύσει τη Ναρότναγια Βόλια (Λαϊκή

Θέληση) και θα συνδεθεί με τον φυλακισμένο Νετσάγιεφ:

«Είμαστε από βασική πεποίθηση, σοσιαλιστές και ναροτνικοί. Είμαστε

πεπεισμένοι πως μόνο μέσω των σοσιαλιστικών αρχών μπορεί η ανθρω-

πότητα να επιτύχει την ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη, γενική υλική

ευημερία, την ανάπτυξη της προσωπικότητας του καθενός και την ανε-

μπόδιστη πρόοδο.[…] Παρά την καταπίεση και τις διώξεις, συγκεκριμέ-

νες λαϊκές παραδόσεις παραμένουν ζωντανές: το δικαίωμα του λαού στη

γη του, η κοινοτική και τοπική αυτονομία, η ομοσπονδιακή αρχή, η ελευ-

θερία λόγου και πίστης. Αυτές οι παραδόσεις είναι ικανές για μια μακρά

εξέλιξη. Είναι αποστολή μας να απελευθερώσουμε το έθνος από το ζυγό

της υπάρχουσας κυβέρνησης, να διεξάγουμε μια πολιτική επανάσταση

και να μεταθέσουμε την ανώτατη εξουσία στο λαό. Το πρόγραμμά μας

περιλαμβάνει τα παρακάτω σημεία:

I. ένα ευρύ επίπεδο τοπικής αυτοδιεύθυνσης.

II. την ανεξαρτησία της mir (κοινότητας) ως οικονομικής και πολιτικής

μονάδας.

III. η γη να περάσει στην κατοχή του λαού.

IV. όλα τα εργοστάσια να περάσουν στην κατοχή των εργατών.

V. ελευθερία συνείδησης, λόγου, τύπου. Δικαίωμα στη συνάθροιση,

δικαίωμα εκλογικής προπαγάνδισης.

VI. ο στρατός να εξελιχθεί σε λαϊκή πολιτοφυλακή».

Για την πραγματοποίηση των στόχων αυτών η Λαϊκή Θέληση χρησιμο-

ποιεί δυο μορφές δράσης: προπαγάνδιση της σοσιαλιστικής δημοκρα-

τικής επανάστασης και τερροριστική δράση εναντίον των εξουσιαστών,

αλλά και ως εκδίκηση για την κρατική βία.

Το 1880 θα ιδρυθεί η εργατική φράξια της οργάνωσης, που θα εκδώσει

την “Εργατική Εφημερίδα”: «οι εργάτες θα πρέπει […] να σχηματίσουν

μυστικούς πυρήνες, να στρατολογούν νέα μέλη και να διατηρούν ένα

μάχιμο πνεύμα με την οργάνωση απεργιών και με το να εκμεταλλεύονται

κάθε πιθανή ευκαιρία σύγκρουσης μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων.

Οι εργάτες θα πρέπει να είναι έτοιμοι όταν η οργάνωση δώσει το σήμα,

για να καταλάβουν τα εργοστάσια κι άλλα σημεία-κλειδιά στις μεγάλες

πόλεις». Το πρόγραμμα του εργατικού τμήματος της Λαϊκής Θέλησης

περιλάμβανε την κοινωνικοποίηση των παραγωγικών μέσων, τη συνεται-

ριστική και κοινοτική εκτέλεση της εργασίας, την ομοσπονδιοποίηση

της κρατικής δομής, την αυτονόμηση των επιμέρους κοινοτήτων και

την προσωπική ελευθερία όλων των μελών της κάθε κοινότητας. Εδώ

εντοπίζουμε και το πέρασμα από το ανορθολογικό πρόταγμα της παν-

καταστροφικής επανάστασης σε έναν πιο ορθολογικό σοσιαλισμό. Ο

νιχιλισμός ουσιαστικά γεννά τον ναροτνικισμό, με σημείο σύνδεσης τη

συνωμοτική μορφή της οργάνωσης και τον τερορισμό.

Την πρώτη του Μάρτη του 1881 η Λαϊκή Θέληση θα εκτελέσει τον

Τσάρο και την επόμενη μέρα θα αναλάβει την ευθύνη:

«Εργάτες της Ρωσίας!

Σήμερα, 1η του Μάρτη, ο Αλέξανδρος ο Τύραννος σκοτώθηκε από

εμάς τους Σοσιαλιστές. Σκοτώθηκε γιατί δε νοιαζόταν για το λαό. Τον

συνέθλιβε με φόρους. Αφαίρεσε τη γη από τον χωρικό. Παρέδωσε

τον εργάτη στους πλιατσικολόγους και τους εκμεταλλευτές. Δεν έδω-

σε ελευθερία στο λαό. Δεν έδωσε σημασία στα δάκρυα του κόσμου.

Νοιάστηκε μόνο για τους πλούσιους […]»

Η εκτέλεση του τσάρου ήταν το κορυφαίο γεγονός για τον ναροτνι-

κισμό. Ένα χρόνο αργότερα, στις 21 Νοέμβρη του 1882 θα πεθάνει και

ο Νετσάγιεφ, αφού αποκαλύφθηκε η συνωμοσία για την απόδρασή του.

Στη συνωμοσία αυτή συμμετείχαν μέλη της Λαϊκής Θέλησης, αλλά και

μυημένοι δεσμοφύλακες.

V.

Σταδιακά ο νιχιλισμός και ο ναροτνικισμός στη Ρωσία θα επι-

σκιαστούν από την επικράτηση του μαρξισμού και την ίδρυση του

Σοσιαλιστικού Δημοκρατικού Εργατικού Κόμματος, από τα σπλάχνα

του οποίου γεννήθηκε ο μπολσεβικισμός. Στην ουσία όμως, ο μπολσε-

βικισμός (με βασικό εκφραστή τον Λένιν) θα συγχωνεύσει σε μια νέα

σύνθεση τους δυο μεγάλους αντιπάλους στο επαναστατικό κίνημα του

19ου αιώνα: τον μαρξισμό και τον νιχιλισμό / μπλανκισμό. Ο μπολσε-

βίκος ιστορικός Α. Γκαμπάρωφ υποστήριζε πως οι προδρομικές ιδέ-

ες του Νετσάγιεφ «…βρήκαν την πλήρη τους πραγματοποίηση μέσα

στις μεθόδους και την τακτική του Κομμουνιστικού Κόμματος της

Ρωσίας», ενώ ο κομμουνιστής συγγραφέας Μάξιμ Γκόρκι κατηγορούσε

τον Λένιν ως φανατικό αναρχικό τυχοδιώχτη που θυμίζει Μπακούνιν

– Νετσάγιεφ: «Ο Λένιν θέλει να εισάγει το σοσιαλισμό στη Ρωσία σύμ-

φωνα με τη μέθοδο του Νετσάγιεφ: “ολοταχώς μέσα από το βούρκο”.

Ο Λένιν, ο Τρότσκι και οι σύντροφοί τους είναι πεπεισμένοι μαζί με

τον Νετσάγιεφ πως ο καλύτερος τρόπος να παρασύρει κανείς τους

Ρώσους, είναι να τους δείξει το δικαίωμα να είναι άτιμοι». Ο ίδιος ο

Λένιν θεωρεί τους επαναστάτες ναροτνικούς και τους τερροριστές ως

προδρομικές μορφές του μπολσεβικισμού.

Σχεδόν προφητικά ο Ένγκελς κριτικάροντας τον επαναστατικό ελιτι-

σμό και τη συγκεντρωτική μορφή οργάνωσης του μπλανκισμού κατέληγε

στο συμπέρασμα πως αναπόφευκτα μια τέτοια μορφή οργάνωσης θα

μετέτρεπε τη δικτατορία του προλεταριάτου -δηλαδή την πιο πλατιά

δημοκρατία της λαϊκής αντεξουσίας- σε δικτατορία ενός ή περισσότε-

ρων προσώπων, επί του προλεταριάτου.7 Ενώ οι Μαρξ – Ένγκελς έθεταν

το ζήτημα της επανάστασης ως κοινωνική αυτο-απελευθέρωση, που θα

προέλθει από την αυτενέργεια του προλεταριάτου, ο Λένιν ακολουθώ-

ντας τον μπλανκισμό έλεγε: «καμιά τάξη της σημερινής κοινωνίας δε

μπορεί να φέρει εις πέρας τον αγώνα της, αν δεν καθοδηγείται από μια

μικρή ομάδα προικισμένων ηγετών, δοκιμασμένων, επαγγελματικά προ-

παρασκευασμένων και διαπαιδαγωγημένων από μια μακρόχρονη πρακτι-

κή εξάσκηση». Για τον Λένιν δεν αποτελεί το προλεταριάτο τον αληθινό

επαναστατικό παράγοντα, αφού είναι ανίκανο να αποκτήσει μια συνοπτι-

κή θέα της κοινωνίας που οφείλει να ανατρέψει. Η απελευθέρωση του

προλεταριάτου, λοιπόν, θα έρθει από έξω, από την επαναστατική ελίτ.

7 Έλεγε ο Ένγκελς για τους μπλανκιστές: «Διαπαιδαγωγημένοι στη σχολή της συνωμοσί-

ας και διατηρώντας την ενότητά τους με αυστηρή πειθαρχία […] είχαν ως σημείο αφετη-

ρίας την άποψη ότι ένας μικρός σχετικά αριθμός αποφασισμένων και καλά οργανωμένων

ατόμων είναι ικανός στην κατάλληλη στιγμή, όχι μόνο να πάρει το πηδάλιο του κράτους,

αλλά και να το κρατήσει με μια μεγάλη και ανηλεή ενεργητικότητα, ώσπου να κατορθώ-

σουν να κερδίσουν τη μάζα του λαού στην επανάσταση και να τη στοιχίσουν γύρω από τη

μικρή ομάδα ηγετών. Αυτό προϋποθέτει, πάνω από όλα, την αυστηρότατη, δικτατορική

συγκέντρωση όλης της εξουσίας στα χέρια της νέας επαναστατικής κυβέρνησης».

Οι απόψεις του Λένιν δεν υπήρξαν πρωτότυπες. Ο Τκάτσεφ, συνεργά-

της του Νετσάγιεφ στα τέλη της δεκαετίας του 1860, έγραφε: «αφημέ-

νος στον εαυτό του, ο λαός δεν είναι σε θέση ούτε στο παρόν, ούτε στο

μέλλον, να πραγματοποιήσει την Κοινωνική Επανάσταση. Μόνο εμείς, η

επαναστατική μειοψηφία, μπορούμε και οφείλουμε να την πραγματο-

ποιήσουμε […] ο λαός δε μπορεί να σωθεί μόνος του […] δε μπορεί να

ορίσει την τύχη του σύμφωνα με τις αληθινές ανάγκες του, ούτε και μπο-

ρεί να δώσει σάρκα και οστά στο επαναστατικό ιδεώδες […] ο λαός δε

μπορεί ούτε καν να οικοδομήσει έναν νέο κόσμο ενώ αυτός ο ρόλος και

αυτή η αποστολή ανήκει αποκλειστικά στην επαναστατική μειοψηφία».

Τις ίδιες πάνω κάτω απόψεις εξέφραζε και ο Μπελίνσκι: «ο Μπελίνσκι

είναι πρόδρομος της ηθικής των μπολσεβίκων. Λέει ότι οι άνθρωποι είναι

τόσο ανόητοι, που θα πρέπει βίαια να τους οδηγήσουμε στην ευτυχία. Ο

Μπελίνσκι παραδέχεται ότι, αν ήταν τσάρος, θα ήταν τύραννος εν ονό-

ματι της δικαιοσύνης. Ρέπει προς την δικτατορία» (Μπερντάεφ).

Σε αντίθεση με την “αριστοκρατική” αυτή αντίληψη, οι Μαρξ και

Έγκελς πρότειναν τη λεγόμενη “δικτατορία του προλεταριάτου”, δηλα-

δή τη δικτατορία της τάξης του προλεταριάτου εναντίον της τάξης των

αστών : «έργο της δικτατορίας του προλεταριάτου, επρόκειτο να είναι,

κατά τον Μαρξ και τον Ένγκελς, η κατάλυση αυτού του κρατικού μηχανι-

σμού, που εκφράζει την “ετερονομία” και η ολοκληρωτική πραγματοποί-

ηση της “αυτονομίας” της κοινωνίας μέσα σε μια μορφή δημοκρατικής

αυτοδιοίκησης, που θα “απέδιδε” στην κοινωνία όλες τις εξουσίες που

τις είχε υφαρπάξει ως τώρα το κράτος». (Κ. Παπαιωάννου)

Το πραγματικό περιεχόμενο της “δικτατορίας του προλεταριάτου”,

που τόσο διαστρεβλώθηκε από τον Λένιν κι έπειτα, αποδεικνύεται από

τα λόγια του Ένγκελς: «τελευταία, οι σοσιαλ-δημοκράτες μπακάληδες

έχουν για άλλη μια φορά κυριευτεί από ευεργετικό τρόμο στο άκουσμα

των λέξεων: Δικτατορία του προλεταριάτου. Ωραία κύριοι, θέλετε να μά-

θετε πως μοιάζει αυτή η δικτατορία; Κοιτάξτε την Παρισινή Κομμούνα.

Αυτή ήταν η δικτατορία του προλεταριάτου».

Για τον Μαρξ η Παρισινή Κομμούνα του 1871 ήταν η «πολιτική μορφή

που επιτέλους ανακαλύφθηκε, με την οποία μπορεί να επιτευχθεί η

απελευθέρωση της εργασίας», η αποκεντρωμένη αυτοκυβέρνηση των

παραγωγών, το κοινοτικό καθεστώς που διέλυε την παλιά συγκεντρω-

τική διακυβέρνηση: «Η Κομμούνα αναφωνούν [οι εχθροί της] σκοπό

είχε την κατάργηση της ιδιοκτησίας, της βάσης παντός πολιτισμού!

Μάλιστα, κύριοι! Η Κομμούνα είχε την πρόθεση να καταργήσει αυ-

τήν την ταξική ιδιοκτησία που μετατρέπει την εργασία των πολλών σε

πλούτο των ολίγων. Σκοπό είχε την απαλλοτρίωση των απαλλοτριω-

τών. Θέλησή της ήταν να κάνει αληθινή την ατομική ιδιοκτησία μετα-

βιβάζοντας τα μέσα παραγωγής, τη γη και το Κεφάλαιο, που σήμερα

είναι τα μέσα υποδούλωσης και εκμετάλλευση της εργασίας, σε όρ-

γανα της ελεύθερης και συνεταιρισμένης εργασίας. Αλλά αυτό είναι

Κομμουνισμός, ο “ανεφάρμοστός” Κομμουνισμός!»8

8 Για τον Μαρξ: «η ύπαρξη του κράτους και η ύπαρξη της σκλαβιάς είναι αξεχώριστες».

Η Κομμούνα υπήρξε μια βαθειά και γνήσια άρνηση του κρατισμού: «η Κομμούνα δεν

υπήρξε μια επανάσταση ενάντια σ’ έναν οποιοδήποτε τύπο κρατικής εξουσίας νομιμο-

φροσύνης, συνταγματικής, δημοκρατικής ή αυτοκρατορικής. Υπήρξε μια επανάσταση

εναντία στο κράτος ως τέτοιο, ενάντια σ’ αυτό το τερατώδικο έκτρωμά της κοινωνίας·

υπήρξε η ανάσταση της αυθεντικής κοινωνικής ζωής του λαού, που πραγματοποιήθηκε

από το λαό». Για τον Μαρξ οι προλετάριοι, αν θέλουν να πραγματώσουν την προσωπικό-

τητα τους οφείλουν να καταστρέψουν το κράτος.

Κι αν σκεφτεί κανείς πως στην Κομμούνα οι Μαρξιστές ήταν μια ισχνή

μειοψηφία, ενώ τον έλεγχο της Κομμούνας τον είχαν οι μπλανκιστές, οι

προυντονιστές και οι αναρχικοί, τότε καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως

η καταδίκη της “δικτατορίας του προλεταριάτου” είναι μόνο λεξοφοβική.9

9 Ο Μάρξ, όπως και κάθε άνθρωπος, ήταν δέσμιος της εποχής του κι άρα και των λέξε-

ων κι εκφράσεων και -ως ένα σημείο- των προκαταλήψεων αυτής της εποχής. Η φράση

‘’δικτατορία του προλεταριάτου’’ δεν είναι ανακάλυψη του Μάρξ, υπήρχε ήδη στο επα-

ναστατικό κίνημα της εποχής του. Ενώ οι μπλανκιστές (και πολύ αργότερα οι λενινιστές)

εννοούσαν μ’ αυτή τη φράση την επαναστατική δικτατορία μιας πεφωτισμένης ελίτ, για-

κωβίνικου τύπου, οι Μάρξ και Ένγκελς με την ίδια φράση εννοούσαν την κομμούνα, δηλ.

τις αμεσοδημοκρατικές δομές της Κοινωνικής Αντιεξουσίας. Για το ίδιο πράγμα κάποιοι

αναρχικοί του παρελθόντος μίλησαν για ‘‘ελευθεριακή εξουσία’’. Όσο κι αν ξενίζουν αυ-

τοί οι όροι σήμερα, όσο κι αν δεν ηχούν όμορφα στα αυτιά μας, η ουσία τους εμπεριέχει

ένα καθαρό αντιεξουσιαστικό περιεχόμενο. Εκτός κι αν νομίζουμε πως η επανάσταση γί-

νεται με τακτ, φροντίδα και προδέρμ. Ως γνωστόν, οι ποσοτικές μεταβολές, από ένα ση-

μείο και μετά, μετατρέπονται σε ποιοτικές. Οι ποσοτικές μεταβολές της επαναστατικής

βίας, όταν η κοινωνία βρίσκεται σε πραγματική επαναστατική κατάσταση, μετατρέπονται

σε ‘‘εξουσία’’, εφόσον επιβάλλονται δυναμικά από ένα κομμάτι της κοινωνίας σε ένα άλλο

κομμάτι της. Έτσι το γνωστό αναρχικό σύνθημα ‘‘βία στη βία της εξουσίας’’ μετατρέπεται

στην πράξη σε ‘‘εξουσία στην εξουσία της εξουσίας’’. Έτσι γίνονται οι επαναστάσεις ανα-

ντάμ παπαντάμ… Επομένως, η μαρξική ερμηνεία της “δικτατορίας του προλεταριάτου’’,

όσο και αν μ ας ξενίζει (δικαίως) η φράση αυτή, είναι στην ουσία της αντιεξουσιαστική,

εφόσον με αυτή τη φράση περιγράφεται η δομή της Κομμούνας. Και οι αναρχικοί που

αρνούνται την Κομμούνα αρνούνται την ίδια την ουσία του αναρχισμού…

Βλέπουμε λοιπόν πως η πανουργία της Ιστορίας δημιούργησε μία άνευ

προηγουμένου σύγχυση: ο ρωσικός αναρχισμός και νιχιλισμός, κου-

βαλώντας τον μπλανκισμό στις δομές του, συνέβαλαν στη δημιουργία

του μπολσεβίκικου ελιτισμού, ενώ στο όνομα του μαρξισμού θάβεται

το πραγματικό περιεχόμενο της μαρξικής σκέψης (ο ίδιος ο Μαρξ ενο-

χλούνταν από τη λέξη μαρξισμός και έλεγε: «Εγώ δεν είμαι μαρξιστής!»)

Γράφει ο Maximilien Rubel: «ενώ ξέρουμε ότι ο Μαρξ πολύ λίγο συ-

μπαθούσε μερικούς αναρχικούς,10 αγνοούμε γενικά ότι κι αυτός είχε το

ίδιο ιδανικό, τον ίδιο αντικειμενικό στόχο μ’ αυτούς: την εξαφάνιση του

κράτους […] Κάτω από τη λέξη κομμουνισμός, ο Μαρξ ανέπτυξε μια

θεωρία της αναρχίας· καλύτερα, υπήρξε στην πραγματικότητα ο πρώ-

τος που έριξε τις ορθολογικές βάσεις της αναρχικής ουτοπίας και που

προσδιόρισε ένα σχέδιο πραγμάτωσής της […] Σε αντίθεση με το με-

γαλύτερο μέρος των στοχαστών που διακήρυχναν πως ήταν οπαδοί του

αναρχισμού ή ενός μηδενιστικού ατομικισμού (Max Stirner!), αλλά και

που δε σκοτιζόταν καθόλου να βρουν τα πρακτικά μέσα τα ικανά να

οδηγήσουν σε κοινοτικές φόρμες ελευθερωμένες από τους ταξικούς θε-

σμούς που ευνοούν την εκμετάλλευση και την κυριαρχία του ανθρώπου

από άνθρωπο, ο Μαρξ ζήτησε να μάθει τους τρόπους επαναστατικής

μεταμόρφωσης στο παρελθόν, για να βγάλει από αυτές τις ιστορικές

εμπειρίες γενικά διδάγματα».

10 Π αρά την απέχθεια του Μαρξ για την τερρροριστική πρακτική, εκτιμούσε βαθύτατα

τον μηδενιστή Τσερνισέφσκι και έμαθε ρώσικα για να διαβάζει τις οικονομικές αναλύσεις

από το πρωτότυπο, ενώ διατηρούσε αλληλογραφία με την Βέρα Ζασούλιτς (τμήμα της

αλληλογραφίας έχει δημοσιευθεί στο Πανοπτικόν). Είχε πει μάλιστα, πως το να μιλάμε

εναντίον του τερρορισμού είναι σαν να μιλάμε εναντίον του σεισμού της Χίου.

VI.

Πολλά θετικά ή αρνητικά μπορούν να ειπωθούν για το ρωσικό νιχιλι-

σμό και ναροτνικισμό. Κανείς όμως δε μπορεί να αρνηθεί πως υπήρξε

ένα ιστορικό προϊόν της εποχής του και του τόπου που γεννήθηκε και

εξέφρασε μια ιστορική αναγκαιότητα. Κανείς δε μπορεί να αρνηθεί πως

υπήρξε ένα κοινωνικό επαναστατικό κίνημα με λαϊκή βάση, που ελάχιστη

σχέση έχει με τη σημερινή καρικατούρα του νεομηδενισμού ή του κου-

τσαβακισμού που πλασάρεται ως τέτοιος. Οι θεωρητικές αδυναμίες και

οι ανεπάρκειές του ρωσικού νιχιλισμού αντανακλούν τους συγκεκριμέ-

νους περιορισμούς του σταδίου της ιστορικής εξέλιξης μέσα στο οποίο

αναπτύχθηκε. Δεν πρέπει να στεκόμαστε όμως εκεί. Κι αν ορισμένοι

ξενίζονται από τη βιαιότητα του ρώσικου νιχιλισμού, ας μην ξεχνούν

πως αυτή ήταν δευτερογενής και απευθείας ανάλογη με τον αυταρχισμό

του τσαρικού καθεστώτος. Και μπροστά σε μια τέτοια κατάσταση, κι

ένας ακόμα εμβληματικός ειρηνιστής σαν τον Γκάντι έλεγε: «Εκεί όπου

δεν υπάρχει άλλη εκλογή παρά ανάμεσα στη δειλία και τη βία, συνιστώ

τη βία. Θα ριψοκινδυνέψω χίλιες φορές τη βία και δε θα προτιμήσω το

ξερίζωμά μας» (Μαχάτμα Γκάντι, Αύγουστος 1920)11

11 βλ. Νίκος Ψυρρούκης: Μικρασιατική Καταστροφή εκδ. Αιγαίον- Κουκίδα.

Οι Ρώσοι νιχιλιστές λοιπόν, προτίμησαν να καταφύγουν στα όπλα,

παρά να παραμείνουν δειλοί μάρτυρες της ταπείνωσης της ρωσικής

κοινωνίας…

ΠΗΓΕΣ:

Ανιδιοτελείς Χειρονάκτες του Μηδενός, εκδ. Δαίμων του Τυπογραφείου.

Σεργκέι Νετσάγιεφ: «Η Κατήχηση του Επαναστάτη», εκδ. Αρμός.

Έλλη Παππά: «Κομμούνα του 1871», εκδ. Δελφίνι.

Augusto Illuminat: «Το νέο συντακτικό της στράτευσης»,

εκδ. Ελευθεριακή Κουλτούρα.

Καρλ Μαρξ: «Το Κεφάλαιο», εκδ. Σύγχρονή Εποχή.

Κώστας Παπαϊωάννου: «Η γέννηση του Ολοκληρωτισμού»,

Εναλλακτικές Εκδόσεις.

Max Rubel: «Ο Μαρξ θεωρητικός του αναρχισμού», εκδ. μικρά ΚΕΙΜΕΝΑ.

Γιάννης Γαλανόπουλος- Ανέστης: «Πολιτικά Κείμενα» εκδ. convoy.

Γκυ Ντεμπόρ: « Η κοινωνία του θεάματος» εκδ. Ελεύθερος Τύπος.

Β.Ι.Λένιν: «Τι να κάνουμε;» εκδ. Σύγχρονη Εποχή

Β.Ι.Λένιν: «Ποιοί είναι ο φίλοι του λαοί και πως πολεμούν τους σοσιαλδημοκράτες»

εκδ. Σύγχρονη Εποχή

anarxeio.gr

Advertisements

Μοιραστείτε τις σκέψεις σας

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: